واژهی «عنب» در زبان عربی، در فارسی «انگور»، در ترکی «اوزوم» و در هندی «داک» نامیده میشود و از دیرباز در بسیاری از فرهنگها و مناطق جهان جایگاه ویژهای داشته است. این میوهٔ ارزشمند نهتنها در متون طب سنتی، بلکه در منابع دینی و ادبیات کهن نیز بهعنوان نعمتی الهی و خوراکیای سودمند یاد شده است.
ماهیت و ویژگیهای ظاهری
انگور محصول درخت تاک یا رز است که بر روی داربستها و شاخههای گسترده خود خوشههایی زیبا و چشمنواز ایجاد میکند. این میوه در دو دستهی کلی تابستانه و زمستانه وجود دارد. نوع تابستانه آن در مناطق مختلف به گونهها و ارقام فراوان تقسیم میشود؛ از جمله میتوان به انواع دانهدار و بیدانه، رنگهای متنوع از سفید و سبز گرفته تا صورتی، قرمز و سیاه اشاره کرد.
بهترین نمونههای انگور، از دیدگاه حکما و کشاورزان خبره، انگور سفید و کاملاً رسیده است که دارای طعمی شیرین، بافتی آبدار، دانههایی درشت، پوستی نازک و هستههایی کوچک و نرم میباشد. خوشه این نوع انگور باید منظم، بدون فشردگی بیش از حد، و دارای شاخههای میانخوشهای مناسب باشد. از میان انواع مرغوب، گونههای «عسکری»، «صاحبی»، «ریشبابا» و «کشمشی رازقی» بسیار مشهورند. انگور کشمشی رازقی بهویژه طعمی بسیار شیرین و لطیف دارد و اغلب برای خشککردن و تهیه مویز مرغوب نیز استفاده میشود.
طبیعت و مزاج
به دلیل تنوع فراوان گونهها، مزاج انگور نیز یکسان نیست. در طب سنتی ایران، غالب انگورهای رسیده در انتهای درجهٔ اول «گرم و تر» دانسته میشوند. البته برخی از گونههای بسیار شیرین آن، بهویژه در مناطقی با تابش آفتاب کامل، تا درجهٔ دوم گرم و تر قلمداد شدهاند. در مقابل، انگورهای نارس یا غوره، مزاجی سرد و خشک و قابض دارند.
خواص و اثرات دارویی و تغذیهای
انگور از دیدگاه حکمای طب سنتی، میوهای با ارزش غذایی بالا و آثار درمانی قابلتوجه است:
- پاککنندهٔ طبیعی بدن: انگور رسیده، خاصیت جالی و منضج دارد و با عبور نسبتاً سریع از معده، مواد زائد را از بدن دفع میکند.
- تقویتکننده خون: از بهترین میوهها برای تولید خون سالم و صالح به شمار میرود، خون را لطیف و روان کرده و مانع غلظت بیش از حد میگردد.
- متعادلکننده اخلاط: اخلاط غلیظ را تعدیل کرده و مواد سوداوی و مواد ناشی از سوختگی خون را از بدن بیرون میبرد.
- تقویت سینه و ریه: برای بهبود خشونت صدا، کاهش سرفههای خشک و پاکسازی مجاری تنفسی مفید است.
- چاقکننده و مقوی: مصرف آب انگور بدون پوست، موجب افزایش بافت چربی و تقویت کلیهها میشود؛ همچنین میتواند در افراد لاغراندام باعث بهبود وزن شود.
مضرات و مصلحات
هرچند انگور میوهای پرفایده است، اما در برخی شرایط باید با احتیاط مصرف شود:
- برای معدههای مرطوب و افرادی که دچار نفخ و گاز هستند، زیانآور بوده و ممکن است موجب تشدید علائم شود. مصلح: مصرف همراه زیره و رازیانه.
- در افراد با انسداد کبد یا طحال، و همچنین مبتلایان به قولنج ریحی یا مشکلات کلیوی، میتواند مضر باشد. مصلح: تخم کرفس.
- بهعلت خاصیت ملین بودن، ممکن است باعث افزایش تشنگی شود. مصلح: سکنجبین یا خوردنیهای ترشمزه مانند آبغوره ملایم.
- نوشیدن آب سرد بلافاصله پس از خوردن انگور، مفسد مزاج است و میتواند زمینهساز بیماریهایی چون استسقا (آب آوردن بدن) و تبهای عفونی شود.
- بهتر است پس از برداشت، یک تا دو روز بماند سپس مصرف شود و آنهم میان دو وعده غذا، وقتی که غذای پیشین کاملاً هضم شده است.
انگور تازه اگرچه اندکی نفاخ است، اما خاصیت ملین و تقویتکننده بدن دارد و برای دوران نقاهت بیماریها، بهخصوص در افراد با مزاج سرد و خشکی، مفید تلقی میشود. آب انگور سریعالجذب است و بهویژه برای بیماریهای سینه و ریه سودمند است، مشروط بر آنکه پوست آن جدا شود. مویز، که از خشککردن انگور بهدست میآید، سازگارتر با دستگاه گوارش، کبد، کلیه و مثانه بوده و ارزش غذایی بالایی دارد.
دیگر فرآوردهها و نکات کاربردی
انگور علاوه بر مصرف تازه، فرآوردههای دیگری نیز دارد که هرکدام خواص ویژهای دارند:
- روغن انگور: از جوشاندن تفاله و آب انگور با روغن زیتون یا خواباندن آن در آفتاب بهدست میآید. این روغن بسیار گرم و نرمکننده پوست است و خاصیت تحلیلبرندگی (کاهش ورم و سفتی) دارد.
- هسته انگور: سرد و خشک در درجهٔ دوم است، تولیدکنندهٔ باد و قبضکنندهٔ شکم و ادرار محسوب میشود، و برای کلیه و مثانه مضر است. اگر از ظرف سرکه بیرون آورده و بریان شود، خاصیت قبض آن بیشتر میشود.
- پوست انگور: سرد و خشک، دیرهضم و نفاخ است. خاکستر یا پودر سوخته پوست و شاخهٔ تاک برای جلای پوست، خشککردن رطوبت اضافی چشم و درمان برخی زخمها در سراسر بدن مفید است.
- انگور نارس (غوره): سردمزاج، دارای قوّت قابضه و غلیظکننده اخلاط است و در تهیه شربت و آبغوره استفاده میشود.
مطالب دینی و آداب مصرف
در منابع اسلامی، بهویژه احادیث، فوائد معنوی و جسمی انگور نیز ذکر شده است. از جمله، خداوند به حضرت نوح علیهالسلام وحی کرد که برای رفع غم، انگور بخورد. همچنین نقل شده که محبوبترین میوهها نزد پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله انگور و خربزه بوده است. توصیه مهم در آداب خوردن این میوه، مصرف آن بهصورت دانهبهدانه است تا هضم آن آسانتر گردد.
انگور زمستانه و انواع محلی
انگور زمستانه به دلیل تابش کمتر آفتاب، بهطور کامل نمیرسد و شیرینی کمتری دارد. در بغداد، نوع سرخ آن «جبلی» نامیده میشود و بافتی غلیظ، هضمی کند و خاصیتی نفاخ دارد. با این حال، گاهی بهدلیل خشکی که دارد، معده را تقویت میکند. نوع سفید انگور زمستانه لطیفتر و زودتر هضم میشود.
خواص چوب تاک و فرآوردههای جانبی
خاکستر چوب تاک، بهعنوان دارویی سنتی برای خردکردن سنگ مثانه، تحلیل ورمهای سرد بیضه، شقیقه و حتی بواسیر کاربرد دارد. این خاکستر هم بهصورت خوراکی و هم بهشکل ضماد استفاده میشود. در کتب قرابادین نیز از فرآوردههایی چون «جوارش حصرم»، «خل»، «دبس»، «دهن عقید»، «رماد کرم»، «شراب حصرم»، «شراب عنب» و «شراب ریحانی» یاد شده است که هر یک به شیوه خاصی تهیه و برای بیماریهای ویژهای تجویز میشدهاند.
